الکتروکاردیوگرافی یا قلبنگاری یا گرفتن نوار قلب (Electrocardiography) نوعی روش سنجش شاخصهای قلبی در علوم و فناوری پزشکی است. معمولاً در پزشکی از دوازده لید برای ثبت نوار قلب استفاده می شود.
در این روش که از طریق پوست انجام میگیرد، تغییرات پتانسیل الکتریکی که در اثر فعالیت الکتریکی عضله قلب بوجود میآید، ثبت میگردند. در یک نوار قلب معمولی ابتدا موج تحریک الکتریکی دهلیز (P) را داریم. سپس موج تحریک الکتریکی بطن با کمپلکس QRS دیده می شود. بازگشت سلول های بطنی از حالت تحریک شده به حالت عادی با موج T در نوار قلب دیده میشود . البته همه این موج ها در همه لیدهای نوار قلب حضور ندارند .
الکتروکاردیوگرام (Electrocardiogram) یا نوار قلب به نمودار ثبتشده تغییرات پتانسیل الکتریکی ناشی از تحریک عضله قلب گفته میشود. معمولاً با مخفف ECG یا EKG (مورد دوم مخفف کلمهٔ آلمانی Elektrokardiogramm) مشخص میشود.



(الکتروکاردیوم ثبت شده با 12 لید)
دستگاه الکتروکاردیوگراف، این نمودار را بر روی نوار کاغذی خط کشی شدهای به طور پیوسته ضبط میکند. اطلاعاتی که روی الکتروکاردیوگرام ضبط میشود، نشان دهنده امواج الکتریکی محرک قلب میباشد. این امواج نمایشگر مراحل مختلف تحریکات قلبی هستند.
سیکل قلبی همراه با الکتروکاردیوگرافی
(قسمت های مختلف یک الکتروکاردیوگرام)
مرحله اول- استراحت عمومی قلب به مدت ٠/۴ ثانیهدر این مرحله بطون و دهلیزها در حال استراحت اند. خون تیره به وسیله بزرگ سیاهرگهای زبرین و زیرین، به دهلیز راست می ریزد. این خون به خاطر وزنش، از طریق دریچههای لختی - که به هنگام پایان موج T سیکل قلبی پیشین باز شده اند- وارد بطون میشود و آن ها را تا حدی پر میکند. اما برای اینکه خون دهلیزها به طور کامل وارد بطون بشود، دهلیزها باید منقبض شوند. لازم به ذکر است هر ماهیچهای در قلب که بخواهد منقبض شود یا استراحت کند، ابتدا باید موج انقباض یا استراحتش در تمام نقاط آن ماهیچه منتشر شود. پس برای انقباض دهلیزها، ابتدا باید پیام انقباض در سراسر آن ها منتشر بشود. این کار توسط بافت گرهی دهلیز انجام میشود. در بین دو دهلیز، این تنها دهلیز راست است که دارای بافت گرهی است. از سویی کانون زایش انقباضات قلب نیز که همان گره پیش آهنگ میباشد، در دیواره پشتی دهلیز راست و در زیر منفذ بزرگ سیاهرگ زبرین قرار دارد. پس برای انقباض ابتدا گره پیش آهنگ به صورت ریتم خود به خودی تحریک میشود و این پیام انقباض را از طریق ۳ رشته گرهی دهلیز راست به گره دهلیزی بطنی – که در حد فاصل بین دیواره دهلیزها و بطون و کمی متمایل به دهلیز راست قرار دارد – هدایت میکند. طی حرکت پیام از پیشاهنگ به دهلیزی- بطنی، میون های میوکارد قلب که در مسیر انتقال این پیام قرار دارند، منقبض شده و این انقباض از میونی به میون دیگر در دهلیز راست انتشار مییابد و نهایتا از طریق میون های دهلیز راست به میون های دهلیز چپ نیز منتشر شده و کل دهلیزها را فرا میگیرد. البته این پیام نمیتواند از طریق میون های دهلیزها به میون های بطون منتقل شود، چون در دیواره بین بطون و دهلیزها بافت پیوندی رشتهای عایقی قرار دارد که باعث میشود انتقال پیام از دهلیزها به بطون تنها از طریق بافت گرهی که از وسط این عایق رد میشود، صورت گیرد. اگر این بافت عایق نبود، دهلیزها و بطون هم زمان به هم منقبض میشدند و کارایی قلب بسیار پایین می آمد؛ چون در این حالت پس از پمپاژ مقدار کمی خون به بطون، آن ها نیز همین مقدار کم را به سمت بدن و شش ها پمپ میکردند و خون کمی به آن ها میرسید. پس از اینکه این پیام به طور کامل سراسر دهلیز را فرا گرفت، در الکتروکاردیوگرام موج P ثبت میشود. بلافاصله بعد از آن مدت استراحت عمومی قلب یعنی ٠/۴ ثانیه به اتمام میرسد.حوادث قلب در ابتدای دیاستول۱) ورود بیش از ۷۵٪ خون از دهلیزها به بطون در اثر وزن خون۲) انتشار موج انقباض دهلیزها در سراسر دهلیزها ---- ایجاد موج P در الکتروکاردیوگراموضعیت دریچه ها:سینیها ---- بسته؛ تا خون وارد شده به بطون از طریق این دریچهها وارد سرخرگها نشود.لختیها ---- باز؛ تا خون دهلیزها وارد بطون شوند.مرحله دوم – انقباض دهلیزها به مدت ٠/١ ثانیهدر ابتدای ابن مرحله بلافاصله دهلیزها منقبض میشوند و ٪ ۲۵ خون باقی مانده را نیز وارد بطون میکنند. حالا در هر بطن ۱۲۰cc خون موجود است یعنی به طور کلی ۲۴۰cc در بطون. این انقباض به مدت ٠/١ ثانیه طول میکشد و از انتهای موج P تا انتهای موج R را در الکتروکاردیوگرام دربرمیگیرد. اما در طی این انقباض در ٠/١ ثانیه، دو عمل بسیار مهم نیز همزمان رخ میدهد :۱) انتشار موج انقباض بطون: بطون موظف اند بلافاصله بعد از انقباض دهلیزها و پرشدن کامل خود از خون، منقبض شوند و خون را به سرخرگها وارد کنند. بنابراین پس از گذشت مدت بسیار کمی از این ٠/١ ثانیه (فاصله انتهای P تا Q) موج انقباض بطون که خیلی قدرتمند میباشد، در سراسر بطون منتشر میشود. برای این عمل، گره دهلیزی بطنی که در پایان استراحت عمومی قلب پیام انقباض را گرفته، این پیام را از طریق رشته و الیاف گرهی دیواره بین دو بطن و دیواره بطون و همچنین به کمک الیاف ماهیچهای که برای انتقال پیام تخصصی شده اند، به سراسر بطون و نهایتا به نوک پایین قلب منتقل میکند. اما سرعت هدایت پیام بافت دهلیزی-بطنی و الیاف گرهی دیواره بین دو بطن خیلی کم و در عوض سرعت انتشار پیام الیاف گرهی دیواره بطون خیلی زیاد است. اما چرا؟؟! اگر سرعت این سه قسمت با هم برابر بود، پیام بلافاصله سراسر دیواره بین دو بطن را فرا میگرفت (چون اول به دیواره میانی میرود و بعد از آنجا به سراسر بطن) و دیواره میانی زودتر از جاهای دیگر بطن منقبض میشد. ولی اکنون، در حین اینکه پیام در دیواره میانی منتشر میشود، به سرعت توسط الیاف دیواره بطن ها تمام بطن ها را فرا میگیرد و عملاً این تفاوت سرعت سبب میشود که پیام انقباض در یک مدت تمام بطن ها را فرا بگیرد. این عمل کمتر از ٠/١ ثانیه طول میکشد و نهایتا موج QRS را در الکتروکاردیوگرام ایجاد میکند.۲) انتشار موج استراحت در دهلیزها: همزمان با انقباض دهلیزها، چون بلافاصله بعد از انقباض، دهلیزها باید استراحت کنند؛ پس پیام استراحت در آنها شروع به انتشار میکند. این پیام که اندکی بعد از شروع انقباض آغاز میشود، به مدت کمتر از ٠/١ ثانیه طول میکشد (فاصله انتهای P تا Q) و هیچ موجی را در الکتروکاردیوگرام به وجودنمی آورد! چون قدرت موج انتشار انقباض بطون آنقدر زیاد است که این پیام کوچک در QRS گم میشود! به هر حال با پایان موج QRS استراحت دهلیزها شروع میشود.حوادث قلب در انتهای دیاستول۱) انقباض دهلیزها ---- وقوع از P تا پایان R (انقباض تغییری در الکتروکاردیوگرام ایجاد نمیکند چون پیام الکتریکی منتقل نمیشود!)۲) انتشار پیام انقباض بطون ---- ایجاد موج QRSدر الکتروکاردیوگرام۳) انتشار پیام استراحت دهلیزها ---- زیر موج پیام قوی انتشار انقباض بطون گم میشود!۴)شنیدن صدای اول قلبوضعیت دریچه ها:سینیها ---- بسته؛ تا خون وارد شده به بطون از طریق این دریچهها وارد سرخرگها نشود.لختیها ---- باز؛ تا خون دهلیزها وارد بطون شوند.مرحله سوم – انقباض بطون به مدت ٠/٣ ثانیهبلافاصله با انتشار پیام انقباض، بطون شروع به انقباض میکنند و خون را با فشار بالای سیستولی به سمت سرخرگها پمپ میکنند. این خون با فشار خود از سویی دریچههای یکطرفه لختی را – که فقط به سمت بطون باز میشوند- بسته و باعث شنیده شدن صدای اول قلب میشوند و از سوی دیگر با فشار دریچههای سینی را – که فقط به سمت سرخرگها باز میشوند- باز کرده و وارد سرخرگها میشود. تمامی این مراحل در مدت زمان بسیار کوتاه و در موج S روی میدهند. همچنین دهلیزها بعد از پایان انتشار پیام استراحتشان تا ٠/٧ ثانیه استراحت میکنند. در این مدت خون دوباره از بزرگ سیاهرگهای زیرین و زبرین وارد دهلیز راست میشود؛ اما به دلیل بسته بودن لختیها خون نمیتواند وارد بطون شود و اندک اندک وارد دهلیزها می شود. (این رویه به مدت ٠/٣ ثانیه یعنی پایان انقباض بطنی ادامه می یابد.)موارد روی داده در موج S:۱) استراحت دهلیزها و انقباض بطون۲) بسته شدن دریچههای لختی در اثر فشار خون ناشی از انقباض بطون۳) باز شدن دریچههای سینی در اثر فشار خون ناشی از انقباض بطوناما بعد از گذشت اندکی از انقباض بطون (فاصله S تا T) چون بطون بلافاصله بعد از انقباض (اتمام این ٠/٣ ثانیه) باید استراحت کنند، پیام استراحت آنها منتشر میشود و موج T را در الکتروکاردیوگرام ثبت میکند. پس از اتمام این موج بطون نیز شروع به استراحت میکنند. پس استراحت عمومی قلب آغاز میشود، چون دهلیزها نیز ٠/٣ ثانیه است که استراحت خود را آغاز کرده اند. استراحت بطون باعث قطع فشار اعمال شده بر روی دریچهها میشود؛ در نتیجه دریچههای سینی بسته میشوند و صدای دوم قلب را – که کوتاه تر و زیرتر است – به وجود میآورد. از سویی دریچههای لختی که ٠/٣ ثانیه است تحت تاثیر فشار خون موجود در دهلیزها هستند، از این موقعیت یعنی عدم فشار سیستولی استفاده کرده و دریچههای لختی را در جهت بطون باز کرده و شروع به پر کردن بطون میکنند.نکته: حداکثر انقباض بطون، در ابتدای موج T انجام میشود.نکته: زمان استراحت بطون ٠/۵ ثانیه و زمان استراحت دهلیزها ٠/٧ ثانیه میباشد.نکته: باز شدن دریچه صدایی ایجاد نمیکند.حوادث قلب درسیستول۱) انقباض بطون به مدت ٠/٣ ثانیه --- فاصله S تا T2) استراحت دهلیزها۳) شنیدن صدای دوم قلبوضعیت دریچه ها:۱) سینی ها--- ابتدا باز (در هنگام انقباض بطون) و بعد بسته (پس از اتمام انقباض بطون)۲) لختی ها---- ابتدا بسته (در هنگام انقباض بطون) و بعد باز (پس از اتمام انقباض بطون)تغییرات ECG در بیماری هادر تعداد زیادی از بیماری های قلبی ما تغییراتی در نوار قلب داریم که راهگشا میباشد. مثلا در آریتمی قلبی تعداد یا شکل امواج در نوار قلب تغییر میکند. در بیماری های ایسکمیک قلبی معمولاً بسته به حاد یا قدیمی بودن واقعه ایسکمیک و ناحیه رگ های درگیر، ما موج Q عمیق، موج T برعکس یا بالا و پایین رفتن قطعه S T را داریم. در برخی بیماری ها نیز ما انحراف محور قلب را داریم. در برخی بلوکهای قلبی پهن شدن کمپلکس QRS را داریم. در برخی اختلالات الکترولیتهای سرم مانند افزایش پتاسیم خون نیز ما تغییرات ECG داریم.

کلمات کلیدی: biomedical engineering ، مهندسی پزشکی ، آشنایی با مهندسی پزشکی ، معرفی مهندسی پزشکی ، مهندسی پزشکی گرایش بالینی ، مهندسی پزشکی گرایش بیومکانیک ، مهندسی پزشکی گرایش بیوالکتریک ، مهندسی پزشکی گرایش بیومتریال (بیومواد) ، مهندسی پزشکی ایران ، مهندسی پزشکی دانشگاه پیام نور ، پایگاه آموزشی و اطلاع رسانی مهندسی پزشکی ، اخبار و تازه های مهندسی پزشکی ، مقالات مهندسی پزشکی ، آموزش مهندسی پزشکی ، دانلود کتاب های مهندسی پزشکی ، دانلود جزوه های مهندسی پزشکی ، دانلود نمونه سوالات امتحانی مهندسی پزشکی ، تجهیزات پزشکی ، آشنایی با تجهیزات پزشکی ، ECG ، نوار قلب ، آشنایی با دستگاه ECG ، آشنایی با دستگاه نوار قلب